Najwyższa Izba Kontroli przeprowadziła w 2003 r. kontrolę gospodarki finansowej Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska
Najwyższa Izba Kontroli przeprowadziła w 2003 r. kontrolę gospodarki finansowej Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz funduszy wojewódzkich. Wyniki kontroli wykazały szereg nieprawidłowości, m.in. nieprawidłowości w wykorzystywaniu i gospodarowaniu posiadanymi środkami, nieegzekwowanie efektów ekologicznych, niezasadne przyznawanie umorzeń spłat pożyczek, niegospodarne wykorzystywanie środków finansowych na cele własne. Stwierdzono wysokie stany środków ponad poziom niezbędny do zachowania płynności finansowej, kierowanie wolnych środków na zakup papierów wartościowych lub lokaty oraz nieprawidłowości w działalności kapitałowej.
Szczegółowa analiza wyników kontroli oraz charakter stwierdzonych nieprawidłowości w gospodarowaniu środkami finansowymi funduszy wykazały potrzebę przeprowadzenia kolejnej kontroli. Objęto nią działalność Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz kilku wojewódzkich funduszy w latach 2003-2005. Najwyższa Izba Kontroli przeprowadziła kontrolę w okresie od 28 grudnia 2005 r. do 7 lipca 2006 r.
Kontrolę Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej przeprowadzono pod względem legalności, gospodarności, celowości i rzetelności, natomiast wojewódzkich funduszy ochrony środowiska i gospodarki wodnej - pod względem legalności, gospodarności i rzetelności.
Zasadniczym celem kontroli było dokonanie oceny prawidłowości gospodarowania przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz wojewódzkie fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej środkami publicznymi, a w szczególności ocena:
- zaangażowania środków na cele ekologiczne i przestrzegania procedur przy udzielaniu pomocy finansowej oraz stosowanych form dofinansowania,
- przestrzegania obowiązku określania przewidywanego efektu ekologicznego oraz jego egzekwowania przy rozliczaniu umów o dofinansowanie,
- kosztów własnych funduszy,
- prowadzonej działalności kapitałowej (nabywania akcji, udziałów i obligacji),
- stanu środków funduszy na koniec każdego roku objętego badaniem,
- realizacji wniosków pokontrolnych z wcześniejszych kontroli.
Ogólna ocena kontrolowanej działalności Narodowego Funduszu i kontrolowanych wojewódzkich funduszy wskazuje nieprawidłowości w zakresie gospodarki finansowej, a co za tym idzie, niewywiązywanie się w pełni z powierzonych zadań z zakresu wspierania szeroko rozumianych proekologicznych przedsięwzięć.
Stwierdzone przez NIK nieprawidłowości w działalności funduszy dotyczyły przypadków przyznawania dofinansowania oraz realizacji i rozliczania umów, m.in. nierzetelnego rozpatrywania niektórych wniosków, okresowego braku procedur i niewłaściwego ich stosowania. W umowach, zwłaszcza pożyczek, nie w pełni zabezpieczano interesy funduszy, a także nie zawsze określano w nich wymagania dotyczące efektów ekologicznych i rzeczowych oraz sposobu ich potwierdzania. Nie wszystkie fundusze zobowiązywały beneficjentów do stosowania ustawy Prawo zamówień publicznych i do zwrotu środków wykorzystanych niezgodnie z umową.
Z ustaleń kontroli wynika, że badane fundusze angażowały znaczne środki w realizację zadań statutowych, udzielając dofinansowania w formie dotacji i pożyczek, na przedsięwzięcia proekologiczne, szczególnie inwestycje, wynikające z przyjętych programów i strategii. Nie podjęto jednak, zdaniem NIK, wystarczających działań ograniczających nadpłynność wolnych środków i nie doprowadzono do pełnego przeznaczenia posiadanych środków na bezpośrednie wsparcie działań proekologicznych.
W raporcie NIK jednoznacznie stwierdzono, że ˝za niewłaściwe należy uznać doprowadzenie do kumulowania wolnych środków i ich angażowania w działalność finansową. Powodowało to konieczność lokowania w bankach, a także inwestowania przez niektóre fundusze w papiery wartościowe. Działalność taka powinna jednak być ograniczana do poziomu niezbędnego, zapewniającego płynność finansową funduszy. Ustawowym celem funduszy jest bowiem udzielanie dofinansowania przedsięwzięć proekologicznych, a działalność finansowa powinna zapewniać optymalne wykorzystanie bieżących, niezagospodarowanych jeszcze przychodów˝.
W badanym okresie, czyli w latach 2003-2005, systematycznie zwiększał się stan majątku ulokowanego w udziałach i akcjach spółek. Szczegółowa analiza prowadzonej przez fundusze działalności kapitałowej wykazała niskie jej efekty finansowe. Fundusze bowiem angażowały swój kapitał w spółki o złej kondycji finansowej.
Dochodzą do tego nieprawidłowości w działalności funduszy w obszarze analizy sytuacji finansowej beneficjentów ubiegających się o pożyczki. NIK w kilku przypadkach wskazał na niestosowanie zapisów zobowiązujących do zwrotu środków wykorzystanych niezgodnie z przeznaczeniem, niestosowanie zapisów o planowanych efektach rzeczowych i ekologicznych oraz sposobie ich udokumentowania. Nie wymagano też dokumentowania udziału środków własnych. Taki stan rzeczy kontrolerzy NIK uznali jako działania niegospodarne i nierzetelne.
Można zatem stwierdzić na podstawie materiałów pokontrolnych NIK, że zbyt małą wagę fundusze przywiązywały do osiągnięcia nadrzędnego celu, jakim jest efekt ekologiczny, uzyskany przy udziale środków publicznych, zarówno na etapie zawierania umów o dofinansowanie przedsięwzięcia, jak i przy końcowym rozliczaniu umów. Potwierdzeniem uzyskanego efektu ekologicznego były często oświadczenia beneficjentów. W raporcie NIK stwierdza, że ˝dokonywanie pełnych wypłat i rozliczanie umów, pomimo braku rozliczenia z uzyskanego efektu ekologicznego lub na podstawie oświadczeń, było działaniem nierzetelnym, nielegalnym i niegospodarnym˝.
Raport Najwyższej Izby Kontroli szczegółowo porusza kwestie przedstawione w niniejszej interpelacji.
W związku z powyższym zwracam się z interpelacją do Pana Ministra: Jakie działania o charakterze systemowym zamierza podjąć minister środowiska w celu wyeliminowania nieprawidłowości w działalności Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej stwierdzonej przez Najwyższą Izbę Kontroli podczas kontroli obejmującej lata 2003-2005?
Z poważaniem
Poseł Stanisław Zając
Jasło, dnia 23 maja 2007 r.