Szanowny Panie Ministrze! Danymi osobowymi są ˝wszelkie informacje dotyczące zidentyfikowanej lub możliwej do zidentyfikowania
Szanowny Panie Ministrze! Danymi osobowymi są ˝wszelkie informacje dotyczące zidentyfikowanej lub możliwej do zidentyfikowania osoby fizycznej˝ (art. 6 ust. 1 ustawy o ochronie danych osobowych; dalej: ustawa), w tym informacje wrażliwe, ˝ujawniające pochodzenie rasowe lub etniczne, poglądy polityczne, przekonania religijne (...) dane o kodzie genetycznym, nałogach lub życiu seksualnym˝ - art. 27 ust. 1. Dane te podlegają ochronie prawnej.
Okazuje się jednakże, że informacje dotyczące osób zmarłych znacznie trudniej chronić, niż dane ich żyjących następców. Jak zareagować na wieść, że takie dane naszych bliskich zmarłych są dowolnie ˝przetwarzane˝, czyli między innymi w nieograniczony sposób udostępniane osobom trzecim?
Sposób opisywania, czym są dane osobowe, oraz brak zgodności w doktrynie co do czasu trwania ochrony sprawiają, że informacje dotyczące zmarłych znacznie trudniej chronić niż dane osób żyjących. Każdy człowiek ma ˝prawo do ochrony dotyczących go danych osobowych˝ (art. 1 ust. 1 ustawy) - te słowa uszczegółowiają konstytucyjną zasadę prawnej ochrony życia prywatnego (art. 47), a przy tym jednoznacznie wskazują na związek osoby fizycznej i prawa do ochrony jej danych osobowych. Zmarły nie jest już jednak podmiotem prawa, więc nie można dorzecznie twierdzić, iż istnieje jego prawo do ochrony danych osobowych. Otwarty pozostaje problem przejścia tego prawa (lub prawa w treści podobnego) na spadkobierców.
Dominuje pogląd, iż prawo do ochrony danych osobowych jest zbliżone do praw dotyczących ochrony dóbr osobistych. Cechą tego prawa byłby niemajątkowy charakter, co wydaje się bezsporne, oraz ścisłe powiązanie z danym człowiekiem. To ostatnie wyklucza obrót takim prawem i możliwość jego dziedziczenia.
Zwolennicy drugiego poglądu akcentują podobieństwa między prawem do ochrony danych osobowych a prawem własności. Przedmiotem ochrony byłoby tu władztwo nad danymi osobowymi (informacjami), z czym łączy się decydowanie o ich poufności. Przy tej konstrukcji wyobrażalne jest transferowanie takiego prawa na spadkobierców.
Treść przytoczonego art. 1 ust. 1 ustawy, a zwłaszcza podkreślanie ścisłej więzi między danymi osobowymi i człowiekiem, którego one dotyczą, naraża pogląd dopuszczający transferowanie prawa do danych osobowych na spadkobierców na zarzut wykładni contra legem.
Oznacza to, że spadkobiercy zasadniczo nie mogą realizować praw pochodnych względem prawa do ochrony danych osobowych. Nie mogą zatem zezwalać na przetwarzanie danych po spadkodawcy. Nie są też uprawnieni do wnoszenia ˝pisemnego, umotywowanego, żądania zaprzestania przetwarzania danych ze względu na szczególną sytuację˝ (art. 32 ust. 1 pkt 7 ustawy) oraz formułowania ˝sprzeciwu wobec przetwarzania danych w celach marketingowych˝ (art. 32 ust. 1 pkt 8 ustawy).
Na tej samej zasadzie żadna osoba fizyczna nie może wywodzić z praw spadkodawcy uprawnienia do wglądu w jego dane osobowe, zgromadzone przez administratora tych danych. Wynika z tego, że wraz ze śmiercią gaśnie ważne prawo do ˝poprawienia danych osobowych˝ dotyczących spadkodawcy lub domagania się ich ˝usunięcia ze zbioru˝ (art. 24 ust. 1 pkt 3 i art. 25 ust. 1 pkt 4 ustawy).
Niestety, w obecnym stanie prawnym nie sposób uzasadnić istnienia prywatnoprawnej kontroli nad przetwarzaniem danych osobowych zmarłego. Zasadniczym składnikiem takiej kontroli byłoby rozbudowane prawo do informacji o tym, czy zbiór danych osobowych spadkodawcy istnieje, jaki jest cel, zakres i sposób przetwarzania tych danych, kto jest źródłem informacji przetwarzanych w zbiorze, ˝chyba że administrator danych jest zobowiązany do zachowania w tym zakresie tajemnicy państwowej, służbowej lub zawodowej˝ (art. 32 ust. 1 pkt 4 ustawy). Co do zasady, składnikiem prawa do informacji jest również prawo do poznania ˝odbiorców lub kategorii odbiorców, którym dane są udostępniane˝ (art. 32 ust. 1 pkt 5 ustawy).
Konkluzja, że nie istnieje prywatnoprawna ochrona danych osobowych zmarłych, byłaby jednak zbyt pesymistyczna. Swoistą atrapą ochrony danych może być możliwość powoływania się na ochronę własnych dóbr osobistych przez spadkobierców, zwłaszcza ˝kult pamięci osoby najbliższej˝ (wyrok Sądu Najwyższego z 13 stycznia 1965 r., I CR 464/64). Powszechnie akceptuje się tezę, iż rozpowszechnianie nieprawdziwych lub wrażliwych danych o zmarłych narusza dobra osobiste ich spadkobierców, wtedy gdy wykażemy, że naruszałoby prawa danej osoby za jej życia. Ochrona danych osobowych realizowana jest także w dziedzinie publicznoprawnej. Zasadny jest pogląd o istnieniu obowiązków administratorów danych osobowych także wobec tej części zbioru danych, która odnosi się do zmarłych. Zatem administrator danych przy ich przetwarzaniu powinien ˝dołożyć szczególnej staranności˝ (art. 26 ust. 1 ustawy), w tym dbać o to, by w razie wygaśnięcia celu przetwarzania niezwłocznie dane usunąć i chronić je przed dostępem osób nieuprawnionych.
Jednakże, mimo tych możliwości, zachodzi potrzeba rozszerzenia ochrony danych osobowych osób zmarłych. Przykładowo, nic nie stoi, jak się zdaje, na przeszkodzie, by do ustawy wprowadzić rozwiązanie znane prawu autorskiemu, które przewiduje, że ochronę - skądinąd niezbywalnych - autorskich praw osobistych po śmierci twórcy wykonuje ˝małżonek, a w jego braku kolejno zstępni, rodzice, rodzeństwo, zstępni rodzeństwa˝ - art. 78 ust. 2. Te właśnie osoby wykonywałyby prawa do ochrony danych osobowych zmarłego, jeśli za życia nie wyraził on innej woli.
Opisywane tu problemy będą nadal wywoływać zasadnicze rozbieżności, chyba że ustawodawca zdecyduje się na wprowadzenie odpowiednich zmian.
W związku z powyższym zapytuję Pana Ministra:
1. Czy dostrzega Pan Minister potrzebę zmian przepisów prawnych dotyczących kwestii ochrony danych osobowych osób zmarłych?
2. Jakie rozwiązania prawne proponuje Pan Minister w przypadku uznania konieczności takich zmian?
Z poważaniem
Poseł Renata Rochnowska
Warszawa, dnia 27 czerwca 2007 r.